Czy kosy odlatują na zimę? Wszystko o zachowaniu tych ptaków

Część kosów odlatuje na zimę, ale wiele osobników zostaje w Polsce przez cały rok, zwłaszcza w miastach i cieplejszych rejonach kraju. Zachowanie tych ptaków zależy od miejsca, w którym żyją, dostępności jedzenia i warunków pogodowych. Jeśli chcesz lepiej rozumieć kosy w swoim ogrodzie i wiedzieć, czy potrzebują pomocy zimą, przeczytaj dalszą część artykułu.

Czy kosy odlatują na zimę?

W polskich ogrodach i parkach kos uchodzi za ptaka „całorocznego”, ale obraz jest bardziej złożony. Kosy są gatunkiem częściowo wędrownym – część populacji odlatuje jesienią, inne ptaki zostają i zimują w miejscu lęgów. Typowy schemat dla ptaków migrujących to odlot między wrześniem a listopadem oraz powrót w marcu i kwietniu, lecz nie wszystkie osobniki podążają tym szlakiem.

Reguła jest prosta tylko na pierwszy rzut oka. Im dalej na północ i wschód Europy gniazduje dana populacja, tym większe jest prawdopodobieństwo, że ptaki polecą na zimowiska do Hiszpanii czy krajów Afryki Północnej. Z kolei kosy z zachodu i południa kontynentu w dużej mierze prowadzą osiadły tryb życia i nie migrują nawet w chłodniejszych miesiącach. W Polsce widać formę pośrednią – część osobników odlatuje, część zostaje.

W miastach coraz powszechniejsze są kosy, które zimują na miejscu. Korzystają z łagodniejszego mikroklimatu, mniejszej pokrywy śnieżnej i stałego dostępu do owoców i odpadków. W lasach oraz na terenach rolniczych wciąż częściej obserwuje się odloty, bo tam dostęp do pożywienia zimą bywa bardziej zmienny.

Jak rozpoznać, że kos przygotowuje się do migracji?

Badania prowadzone w Europie Środkowej pokazały, że ptaki szykujące się do dłuższego lotu zmieniają fizjologię. Osobniki migrujące zwiększają masę ciała nawet dwukrotnie, gromadząc zapasy tłuszczu. Jednocześnie na około trzy tygodnie przed odlotem mocno zwalniają metabolizm – spada temperatura ciała i maleje dzienny wydatek energetyczny. Dzięki temu lecą na zimowisko z wyraźną „nadwyżką” energetyczną.

Co ciekawe, analizy energetyczne opublikowane w „Nature Ecology & Evolution” pokazały, że łączny koszt utrzymania organizmu podczas zimy w cieplejszym klimacie wcale nie jest niższy niż w miejscu lęgów. Prawdopodobnie więc migracja wiąże się bardziej z lepszym dostępem do pokarmu i warunków bytowania niż z prostym oszczędzaniem energii.

Dlaczego jedne kosy odlatują, a inne zostają?

Naukowcy, w tym z Instytutu Maxa Plancka i Uniwersytetu w Białymstoku, od kilku lat śledzą ruchy kosów za pomocą miniaturowych nadajników o masie 2–3 gramy. Te urządzenia zakładane na ptaki w rejonie Biebrzańskiego Parku Narodowego pozwalają porównywać zachowanie osobników z jednej populacji – częściowo migrujących, częściowo osiadłych.

Z dotychczasowych obserwacji wynika, że na decyzję „odlatywać czy zostać” wpływa kilka czynników: genetyczne predyspozycje, pogoda w danym roku, stopień zurbanizowania terenu i dostęp do pożywienia. Osobniki zimujące w miastach korzystają z obfitego pokarmu roślinnego, szczególnie z owoców jarzębiny, bzu czy głogu, co zmniejsza presję na migrację. Ptaki żyjące w lasach, gdzie zimą pokarmu jest mniej, częściej podejmują ryzyko wędrówki.

Kos łączy w sobie dwa modele życia – może być ptakiem osiadłym albo migrującym, nawet w obrębie tej samej lokalnej populacji.

Jak wygląda kos i jak odróżnić go od szpaka?

Kos (Turdus merula) to średniej wielkości drozd osiągający 25–27 cm długości. Ma smukłą sylwetkę, wyraźnie długi ogon i mocne nogi, które pozwalają mu sprawnie poruszać się po ziemi. W ogrodzie najczęściej widzisz go podskakującego po trawniku i rozgarniającego liście w poszukiwaniu dżdżownic.

Dorosły samiec ma niemal całkowicie czarne, lśniące upierzenie, jaskrawo żółty lub pomarańczowy dziób oraz żółtą obrączkę wokół oka. Samica jest wyraźnie inna – brązowa, z delikatnie cętkowanym spodem ciała. Młode ptaki przypominają samice, ale ich barwy są bardziej stonowane.

Szpak, z którym kos bywa mylony, ma krótszy ogon, bardziej krępą sylwetkę i upierzenie z metalicznym połyskiem, nakrapiane jasnymi plamkami. Jego dziób jest węższy i ostrzejszy, a ubarwienie piór zmienia się sezonowo. W praktyce szybkie spojrzenie na długość ogona i jednolicie czarne upierzenie samca kosa zwykle rozwiewa wątpliwości.

Gdzie można spotkać kosa?

Pierwotnie kos był ptakiem kojarzonym z wilgotnymi, liściastymi lasami. W ciągu ostatnich około 200 lat nastąpiło jednak silne przesunięcie w stronę środowisk przekształconych przez człowieka. Dziś bardzo łatwo zobaczyć go w mieście – w parkach, na cmentarzach, na osiedlowych skwerach czy w przydomowych ogrodach.

Do zasiedlenia wystarczy kilka gęstych krzewów, fragment trawnika i spokojne miejsce na gniazdo. Najchętniej żeruje na odkrytej ziemi: na świeżo przekopanych grządkach, przy kompostowniku albo w miejscach z wilgotną glebą, bogatą w bezkręgowce. Takie miejsca są dla niego niczym dobrze zaopatrzona stołówka.

Jak kos gniazduje i rozmnaża się?

W sezonie lęgowym kosy są jednymi z najwcześniej śpiewających ptaków. Samce zaczynają sygnalizować swoje terytoria często już na przełomie marca i kwietnia, a ich śpiew rozlega się kilka–kilkanaście minut przed wschodem słońca. W tym czasie pary przystępują do budowy gniazda.

Typowe gniazdo ma formę głębokiej czarki zbudowanej z traw, liści i drobnych gałązek, od środka wzmocnionej warstwą ziemi lub piasku i wyścielonej delikatną trawą. Konstrukcja jest stabilna, dobrze maskowana – zwykle w gęstych krzewach, młodych świerkach, na półkach skalnych czy w różnych zakamarkach zabudowy.

Ile jaj składa kos?

Samica składa zwykle 5–6 jaj, choć w literaturze spotyka się też lęgi z 6 jajami jako wartością typową. Jaja są zielonkawe, z rdzawymi plamkami. Okres wysiadywania trwa 12–14 dni, a przez większość tego czasu na jajach siedzi samica, którą samiec zaopatruje w pokarm.

Po wykluciu pisklęta intensywnie rosną i opuszczają gniazdo po 13–14 dniach. Zwykle są jeszcze częściowo niesprawne w locie, dlatego kryją się w gęstej roślinności na ziemi lub nisko w krzewach, gdzie rodzice nadal je karmią. W tym okresie ich śmiertelność jest wysoka – ofiarą padają m.in. kotów i drapieżników.

Czy kos rozpoznaje podrzucone jaja?

Kosy, podobnie jak część innych drozdów, potrafią odróżnić własne jaja od obcych. Obserwacje terenowe pokazują, że te ptaki bardzo sprawnie rozpoznają podrzucone jaja i często usuwają je z gniazda. To ważna strategia obronna wobec pasożytniczych zachowań innych gatunków, choć u kosa nie jest ona tak spektakularna jak np. u kukulek i ich gospodarzy.

Czym żywi się kos latem i zimą?

Dieta kosa jest bardzo elastyczna. W sezonie wegetacyjnym bazuje głównie na faunie glebowej i owadach. Największą część stanowią dżdżownice, ślimaki i larwy owadów, ale ptak chętnie zjada także drobne kręgowce oraz jaja innych ptaków, jeśli na nie trafi. Taki sposób żerowania sprawia, że kos bywa cenionym sprzymierzeńcem ogrodników.

Jesienią i zimą sytuacja się zmienia. Gdy owadów i dżdżownic brakuje, kosy przechodzą na pokarm roślinny. Zjadają owoce jarzębiny, głogu, bzu czarnego, kaliny, a także rozmaite jagody i owoce sadownicze. W tym okresie można je obserwować na krzewach z zalegającymi kiściami lub pod drzewami owocowymi, gdzie wydziobują miąższ z opadłych owoców.

Zimą kos staje się typowym „owocożercą” – większość dziennej porcji energii pochodzi z pokarmu roślinnego, a nie z bezkręgowców.

Jak karmić kosy w czasie mrozu?

Ornitolodzy, w tym dr Jarosław Sułek, zwracają uwagę, że dokarmianie kosów powinno być stosowane jedynie wtedy, gdy warunki są naprawdę trudne – przy długotrwałym, silnym mrozie i grubej warstwie śniegu. W łagodną, bezśnieżną zimę ptaki te w 2026 roku w większości radzą sobie samodzielnie.

Jeśli chcesz im pomóc, najlepiej podać suszone owoce głogu, jarzębiny czy bzu, zebrane wcześniej i przechowywane w suchym miejscu. Świeże owoce podczas mrozów szybko zamarzają i mogą prowadzić do problemów trawiennych. Dobrą opcją są też różne ziarna: słonecznik, pestki dyni, nasiona roślin oleistych. Kosy chętniej jedzą z ziemi niż z karmnika zawieszonego wysoko, dlatego pokarm warto wysypać na odkrytym, odśnieżonym fragmencie terenu.

Czy kos jest pożyteczny w ogrodzie?

W sezonie wiosenno-letnim kos zdecydowanie pomaga utrzymać równowagę w ogrodzie. Zjada duże ilości owadów i ich larw, ograniczając szkody powodowane przez gąsienice czy chrząszcze. Skutecznie redukuje też populacje ślimaków nagich, które potrafią w krótkim czasie zniszczyć młode rośliny. W wielu gospodarstwach to właśnie kos jest „pierwszą linią obrony” przed szkodnikami glebowymi.

Jesienią relacja bywa bardziej złożona. Ptaki chętnie korzystają z dojrzewających owoców – czereśni, wiśni, porzeczek, agrestu czy borówek. W upalne dni, gdy potrzebują dużo wody, wybierają szczególnie soczyste owoce i mogą ogołocić krzewy w krótkim czasie. Ich zwyczaj rozgrzebywania ściółki i rabat w poszukiwaniu pokarmu czasem prowadzi do uszkodzenia młodych roślin.

Jak chronić owoce przed kosami?

Jeśli chcesz ograniczyć straty w plonach, a jednocześnie nie rezygnować z obecności kosów w ogrodzie, możesz zastosować kilka rozwiązań:

• siatki rozciągnięte nad krzewami i drzewkami owocowymi,
• taśmy lub elementy odbijające światło – np. metalowe paski, stare płyty CD,
• figurki i sylwetki ptaków drapieżnych rozmieszczone w zasięgu wzroku ptaków,
• pozostawienie fragmentu krzewów z owocami przeznaczonymi „dla ptaków”, z dala od głównej części upraw.

Takie rozwiązanie łagodzi konflikt – kosy nadal mogą korzystać z części owoców, a większość plonu pozostaje do dyspozycji domowników.

Jak zachęcić kosa do pożytecznej obecności w ogrodzie?

Jeśli zależy ci, by kos częściej żerował na owadach i ślimakach niż na owocach, warto stworzyć mu atrakcyjne warunki poza głównymi rabatami. Sprawdza się mozaika środowisk: gęste krzewy dające schronienie, fragmenty naturalnej ściółki, wilgotne zakątki z bogatą fauną glebową i poidełko z czystą wodą.

Dobrym pomysłem są także krzewy owocujące poza głównym sezonem zbioru – jarzębina, kalina, bez czarny czy aronia. Dzięki nim ptaki mają naturalne źródło zimowego pożywienia, a presja na owoce deserowe w sadzie czy na plantacji jest mniejsza. W zamian otrzymujesz regularne koncerty – śpiew kosa w okresie od początku marca do końca lipca jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych dźwięków ogrodu.

Jak kos wypada na tle innych ptaków zimujących i migrujących?

Kos zajmuje ciekawą pozycję pomiędzy gatunkami typowo osiadłymi a dalekodystansowymi migrantami. W przeciwieństwie do słowika, który wylatuje nawet do lasów deszczowych środkowej Afryki, kosy wędrują znacznie krócej – w większości do zachodniej lub południowej Europy. Jednocześnie liczne populacje w Europie Środkowej i Zachodniej nie migrują wcale.

Dla porównania sójka, inny ptak związany z lasami i ogrodami, zimuje w Polsce i radzi sobie dzięki ogromnym zapasom – dorosły ptak może ukryć 2000–3000 żołędzi. Kos nie tworzy takich spiżarni, ale nadrabia elastycznością diety i umiejętnością korzystania z antropogenicznych źródeł pokarmu.

Badania telemetryczne prowadzone od 2015 roku pokazują, że tylko około połowa kosów wraca z migracji. Mimo to globalna populacja tego gatunku utrzymuje się w dobrej kondycji, a w wielu regionach – szczególnie w miastach – ptak jest wręcz coraz liczniejszy. Zdolność do życia u boku człowieka i elastyczna strategia migracyjna sprawiają, że kos stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych ptaków Europy.